"همج رعاع" تعبیری است برگرفته از کلمات فارز(1) امیرالمومنین علی ابن ابی طالب علیه السلام:

“اِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةٌ فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَا فَاحْفَظْ عَنِّي مَا أَقُولُ لَكَ النَّاسُ ثَلَاثَةٌ فَعَالِمٌ رَبَّانِيٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ كُلِّ نَاعِقٍ يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ رِيحٍ لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَى رُكْنٍ وَثِيقٍ" (نهج البلاغه حکمت 147)

"مردم سه دسته اند: عالم ربانی، و طالب علم و آموزنده ای که بر راه نجات و رستگاری است و مگسان کوچک و ناتوانند که هر آواز کننده ای را پیروند و با هر بادی می روند و از نور دانش روشنی نطلبیده اند و به پایه استواری پناه نبرده اند"(ترجمه فیض الاسلام)

برای نگارنده جای این پرسش باقی است که حصر "ناس" به این سه دسته در این کلام امیر مومنان "حصر حقیقی" است و ناس منحصر به این سه دسته، یا "حصر اضافی"(2) و آن حضرت طیف خاصی از ناس را به این سه دسته منقسم دانسته اند. بنظر می رسد مرحوم فردید این تقسیم را – که بارها در سخنان خود به آن تفوه نموده است – مختص کسانی دانسته که مدعی نقش داشتن در اداره امور مردم و ملت هستند و شاید بتوان آنها را بطور کلی الیت (elite) نامید.  به این ترتیب مثال اعلای عالم ربانی آن زمان را بی شک خود آن حضرت باید دانست و بدیل آن را در جمهوری اسلامی امام خمینی و آیت الله خامنه ای. "متعلم علی سبیل نجاة" در آن زمان می شود کسی که تحت تعلیم و اطاعت آن حضرت قرار برای برقراری و پایداری حکومت آن حضرت جهاد و کوشش می کند و در زمان حاضر هم آنکه که به تاسی از عالم ربانی جمهوری اسلامی در گوشه و کنار کشور و حتی دنیا با قدم و قلم به حمایت از انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی می پردازد. همج رعاع هم که گستاخانه همیستار عالم ربانی و دیانت مقدس اسلام شده اند در آن زمان می شود معاویه و عمروعاص و مروان حکم و... در این زمان روشنفکران و منورالفکران لائیک مورد اشاره استاد در مطلب قبلی همین وبلاگ!  

در ادامه سخنان دیگری از استاد فقید دکتر سید احمد فردید در این باب نقل می شود:

سابقا مردم را از جمله به سه دسته تقسیم کردند: یکی "عالم ربانی" و دیگر "متعلم در طریق نجات" و سوم "همج الرعاع". قرن هجدهم دوره ای است که آشکار و نهان کوشش می شود که در هر امر اگر آثاری از دو دسته اول موجود است به انحاء مختلف از میان بردارد و اصالت را به دسته سوم بدهد. لفظ "همج" بدون شک با "آماتوس" مشترک لفظی و معنوی است یعنی نیاموخته و تعلیم نیافته. از همین ریشه است "ماتماتیک" که در اسلام گذشته از ریاضیات به تعلیمات نیز ترجمه و تعبیر شده است و اما لفظ "رعاع" به نظر من و بدون هیچ تردید با لفظ یونانی "لائوس" یعنی عامه مردم مشترک لفظی و معنوی است. قرن هجدهم قرن سعی در "لائیزاسیون" یعنی "رعاعی" ساختن همه مردم و همه شئون زندگی مردم است. (بحث آزادی مرداد 57)  

"مطلب دیگری را که توضیح دادم گفته علی بن ابی طالب (ع) بود که فرمودندمردم سه دسته اند : عالم ربانی و در طریق نجات و "همج رعاع" که یونانی آن می شود : "آماتوس لائوس" ، Amathos laos کلمه آماتوس همریشه و هم معنی با نیاموخته و "بی آموزش" فارسی و همج عربی است و لائوس همریشه و هم معنی با "رعاع" عربی. مدار حوالت تاریخی جدید برنیاموختگی علم ربانی است و "همج رعاع" است که جای "عالم ربانی" را می گیرد اعم از اینکه از خدا دفاع شود یا نه. و به یک کلام دوره جدید دوره همجیت است.(توضیحات دکتر فردید اردیبهشت 1368)

"ببینید آقایان {واتیکان و پاپ میگوید} شما دست ازمبارزه بردارید، ایده ئولوژی نداشته باشید، شما عبد و عبید همج رعاع باشید، لائیسیسم، لائوس یعنی رعاع، یعنی مردم فاقد ذکر و فکر و آماتوس لائوس {یعنی مردم} نیاموخته به آموزش دینی و اسلامی. مردم سه دسته اند، همج رعاع... آماتوس یعنی نیاموخته، رعاع یعنی جمع مردم دموکرات به اصطلاح و لائوکرات، "بر سبیل نجات"، "عالم ربانی". عصر جدید وارونه است همج رعاع عالم ربانیش است. مردم معمولی از علمای ربانی و غیر ربانی جدید ترجیح دارند، دکارت همج همج رعاع هاست، بایکن همج الرعاع است، اسپینوزا همج الرعاع است،  کانت همج الرعاع است، هگل همج الرعاع است، توجه میکنید؟ مردم {نسبت} به منورالفکری و روشنفکری که {در} پایانش هستیم قرب شان به خدای پریروز و پس فردا بیشتر است" (وارستگی، 1365)

1 – "فارز" به معنی روشن و آشکار کننده. (نقل از صفحه 76 کتاب غرب و غرب زدگی، در چاپ همین درسگفتار در مطبوعات به جای "کلمات فارز"، "کلمات فارضه" درج شده است که توسط نگارنده نیز به همین صورت در این وبلاگ بکار برده شده که تصحیح میگردد)

2 – "حصر حقیقی: اختصاص دادن چیزی به یک شیئی و سلب آن از همه اشیاء دیگر"، "حصر اضافی: اختصاص دادن چیزی به یک شیئی و سلب آن از برخی اشیاء دیگر" (نقل از ویکی فقه). یکی از آشنایان نگارنده را به این اصطلاحات راهنمائی نموده که ضمن تشکر امیدوارم نابجا بکار نرفته باشد.