آقای دکتر موسی دیباج در مصاحبه اخیر خود با خبرگزاری مهر 28/5/1399 در باب بعضی از مطالب منتسب به استاد فقید دکتر سید احمد فردید "راجع به واژه ها" گفته است:

"یک‌سری از نظریات ایشان راجع به واژه ها چندان دقیق و علمی نبوده است؛ مثلاً کلمه طاغوت که به زئوس ربط می دهد اشتباه است، چون این کلمه اصالتاً یونانی نیست و به زئوس باز نمی‌گردد، بلکه به اصل آن در زبان حبشی بر می گردد."

در این مورد خاص یعنی ربط "طاغوت" به "زئوس" قبلا دیگرانی نیز اظهارنظرهای مشابهی کرده بودند اما این بار چون اظهارنظر از سوی کسی بود که اولا استاد فلسفه دانشگاه تهران است و ثانیا سالها پای درس و سخن فردید نشسته و یادداشت برداری هم کرده – آنهم به گفته خودش "یادداشت های خیلی خوب و دقیق"! – مطلب برایم مساله شد باصطلاح! با خود گفتم شاید "حبشی" بودن کلمه "طاغوت" کشف جدیدی از سوی زبانشناسان بوده و طبعا فردید از آن بی اطلاع و در نتیجه "طاغوت" را همینطور ذوقی! کلمه ای یونانی فرض کرده و مبنای "اسم شناسی تاریخی" یا همان "علم الاسماء تاریخی" خود قرار داده و با این خشت کج اول تا ثریا دیواری کج بنا نموده و ما را بگو که اینهمه سال وقت خود را صرف جمع آوری اطلاعات در مورد فردید و تحریر نوارهای سخنرانی های وی کردیم.

لذا بر آن شدم تا اول تکلیف "حبشی" بودن "طاغوت" را برای خودم مشخص کنم. در جستجوی اینترنتی "طاغوت"، اولین مدخل ویکیپدیای فارسی بود که در واژه شناسی طاغوت آورده بود:" دربارهٔ ریشهٔ واژهٔ طاغوت و عربی یا معرب بودنش اختلاف نظر هست... برخی زبان‌شناسان طاغوت را دخیل از زبان‌های دیگر دانسته‌اند، مانند عربی‌شدهٔ «تحوت» خدایگان مصری، یا «طعوت» به معنی بت که در تلمود بابلی آمده‌است.". مدخل دوم ویکی فقه بود که آنجا مفصل تر بحث شده بود و معلومم شد که تنها جلال الدین سیوطی عالم قرن نهم هجری است که " به‌ سبب ذکر آن به همراه کلمۀ جِبت در روایات منقول از ا بن عباس و عکرمه و سعید بن جبیر ، آن را در لغات حبشی آورده".

کسانی که در حد دکتر دیباج، فردید را بشناسند حتما میدانند که مرحوم فردید در اینجور مسایل چه وسواسی داشته و تا فیها خالدون مطلب می رفته و در نتیجه محال ممکن است از این نظر سیوطی در قرن نهم مطلع نبوده باشد.

بعد به ذهنم رسید که خیلی اوقات ما مطلبی را نفهمیده و به غلط به کسی نسبت می دهیم و بعد از همان شخص از همان بابت انتقاد می کنیم! پس اول ببینیم واقعا فردید در این باب چه گفته تا بعد در مورد درست یا غلط بودن آن اظهارنظر کنیم.

بعنوان مثال مرحوم علی ابوالحسنی در زیر نویس صفحه 56 کتاب "شهید مطهری افشاگر ..." مطالبی به مرحوم فردید منتسب نموده منجمله:"فی المثل ایشان، در مورد واژه "طاغوت"... عقیده دارند که «طاغوت»، اسم جامد و (نه مشتق) بوده و در اصل همان «تئوس» لاتینی و «زئوس» یونانی _ خدای خدایان شرک یونان _ است که در انتقالش به زبان عربی، «طاغوت» شده است."

متعاقبا فردید در ملاقاتی مطالبی را به مرحوم ابوالحسنی یادآوری می نماید که ایشان ماوقع را در مقدمه ای که برای مقاله "مشروطه در رابطه آن با دفع فاسد به افسد" نوشته، آورده است. منجمله:

"به‌ همين‌ مناسبت، (فردید) افزود كه‌ آنچه‌ از قول‌ او درباره‌ "طاغوت" و ريشه‌ يوناني‌ آن‌ در كتاب‌ "شهيد مطهري‌ افشاگر..." نوشته‌ام، خالي‌ از تسامح‌ و اشتباه‌ نيست‌ و در تصحيح‌ اين‌ مطلب‌ فرمود: تئوس‌/  theos به‌ يوناني‌ و همچنين‌ زئوس‌/ Zeus  به‌ يوناني‌dios =)   در حال‌ اضافه) و دئوس‌/deus   به‌ لاتيني‌Dieu =)   به‌ فرانسه) = طاغوت‌ به‌ عربي‌ = دِوَه‌/deva   به‌ هندي، الفاظي‌ هستند همريشه‌ با «ديو» فارسي"(1)

البته از آنجا که مطالب فوق نقل قول از استاد است و بالاخص ممکن است مرحوم ابوالحسنی مطلب را بعدا از حافظه تحریر کرده باشد لذا نگارنده در نقل دقیق مطالب استاد تردید دارد. حداقل اینکه بنظر می رسد deva هندی یا "دیو" فارسی جابجا شده است یعنی همه این الفاظ منجمله "دیو" فارسی الفاظی هستند همریشه با deva هندی آنهم به این لحاظ که مرحوم فردید در جائی اشاره ای به زبان مادر هندی داشته است:

 "اين همه كشفيات شده است. كار من اين است در اين گوشه از نو شروع به خواندن كنم. اينكه اين زبان چيست؟ بگذريم از اينكه ديگران گفته‌اند حتي رجوع زبان سامي به زبان مادر هندي است ولي روي آنها كار نشده. بنده كار كردم"(غرب و غربب زدگی صفحه 57)

ضمنا در چند سطر بعد فردید می گوید:"كار بنده عبارت از يك امر ماتقدم (apriori) است" که منظور از این عبارت برای نگارنده روشن نیست.

پس تا اینجا ظاهرا مشخص است که اصولا فردید "طاغوت" را کلمه ای عربی می داند و نه به مدعای دکتر دیباج کلمه ای اصالتا یونانی.

1 - عینا از متن منتشر شده در سایتی که ظاهرا مربوط به نشریه زمانه است کپی شده.